Nar dünyada Akdeniz havzasında, Kuzey Asya, Kuzey ve Güney Amerika gibi kıtalarda yoğun olarak yetiştirilmektedir. Dünyada en çok nar üreten ülkeler içersinde Türkiye, Tunus ve İspanya gelmektedir. Nar ülkemizde çok uzun zamandır yetiştirilen bir meyve türüdür. Son yıllarda nar meyvesi Batı Avrupa ülkelerinden özellikle İspanya’da da dikkat çeken bir meyve konumundadır. Ülkemizde Özellikle kapama nar bahçeleri; Akdeniz, Ege ve Gap projesi devreye girdikten sonra Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde de hızla artmaktadır. Adıyaman’da nar yetiştiriciliği çok uzun yıllara dayanmaktadır. Özellikle, tarihi yazıtlardan da anlaşıldığı üzere 2000 yıl öncesinde yaşayan Kommgene Uygarlığı döneminde de bu bölgede nar yetiştiriciliğinin yapılmakta olduğunu görüyoruz. Örneğin tarihsel kayıtlara bakıldığında Kommgene’nin Kralı Antiocos’un tacında bolluğu ve bereketi simgeleyen bir demet buğday başağı, nar ve kiraz resimleri gözükmektedir. Bu da gösteriyor ki Adıyaman’da nar yetiştiriciliği 2000 yıl öncesine kadar gitmektedir. Adıyama’nın Çelikhan ilçesi hariç hemen hemen bütün ilçelerinde nar yetiştiriciliği yapılmaktadır. Özellikle Başta Gerger olmak üzere, Kahta ilçesine bağlı Alut, Erikdere ve damlacık köylerinde, yetiştirilen narlar dikkati çekmektedir. Yöre halkı bu narlara Katırbaşı ismini vermekte ve binlerce yıldır, bu bölgede üretilmektedir. Tatlı ve ekşi çeşitleri bulunmaktadır. Oldukça verimli, aroması güzel, meyveleri çok iridir. Bazıları nerdeyse 1 kg gelmektedir.

Bilindiği üzere nar pek çok iklim koşullarında sorunsuz bir şekilde yetiştirilebilen bir meyve türüdür. Nar, iklim isteği bakımından, yazları uzun ve sıcak, kışları ise ılık ve yağışlı olmasını ister. Narın soğuklama isteği diğer meyve türlerine göre hemen hemen yok gibidir. Meyvelerini olgunlaştırabilmek için vejetasyon dönemi içinde yüksek sıcaklık toplamına gereksinim duyar. Özellikle Güney Doğu Anadolu Bölgesinde narlarda çiçeklenme haziran sonuna kadar devam etmektedir. İklim isteği olarak yıllık yağış m²’ye 500 mm yağış yeterlidir. Yaz aylarında yağış arzu edilmez. Çünkü yaz aylarında yağan yağmurlar narın meyvesinin kalitesinde bozulmalara ve özellikle meyve çatlamalarına neden olmaktadır.

 Günümüzde, özellikle tıp biliminde biyoaktif çalışmalar artmış ve alternatif tıbbi ürünler içerisinde nar çok özel bir konuma gelmiştir. Tıp biliminde tüm meyve suyu içecekleri içerisinde antioksidant içeriği ve diğer meyve suyu özellikler bakımından nar suyunun önemi çok büyüktür. Son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar; nar suyunda, antikanserojenik (Kanserönleyici), nörodejeneratif (sinir bozukluğunu giderici), Alzeimer hastalığını tedavi edici, antiviral (virüslere karşı koyucu özellikte olduğunu bildirmektedirler. Ayrıca kadiyovasküler (kalp hastalıkları) rahatsızlıkları gidermede yardımcı olması, antiflamatory (iltihap giderici), kan parametreleri üzerinde özellikle LDL’ yi düşürüp HDL’de olumlu artış sağlaması, erkek hastalarda görülen prostat hastalığı için, prostat antijeni (prostatı engelleyici) içermesi oldukça dikkat çekicidir. Yine erkek hastalarda sperm kalitesini iyileştirmesi ve ereksiyon probleminin çözümünde olumlu etki yapması, nar suyu ve meyvesinin önemini bir kat daha arttırmaktadır.

 Ayrıca bir endüstri bitkisi olarak nar ilaç, boya, mürekkep, yağ, hayvan yemi, tanen, sirke gibi ürünlerin üretiminde hammadde olarak kullanıldığı gibi bir çok sanayi ürünlerinde de kullanılmaya aday bir meyvedir.           

Son yıllarda, GAP bölgesinde sulanabilen arazilerin artmasıyla birlikte çok büyük miktarlarda kapama nar bahçeleri kurulmaktadır. Ayrıca Tüm Gap illerinde, başta Adıyaman olmak üzere, Batman, Diyarbakır, Siirt, Şanlıurfa gibi illerde de Gap eylem planı çerçevesinde kapama nar bahçeleri kurulmaya devam etmektedir. Bölge için diğer tarımsal ürünlere alternatif bir ürün olmakla beraber bazı problemleri de beraberinde getirmektedir. Özellikle Pazar sorunu, soğuk hava deposu yetersizliği, ambalajlama ve paketleme eksikliği, planlı üretim yoksunluğu, meyve suyu işleme teknolojisindeki yatırım boşluğu gibi konular çözülmesi gereken en önemli sorunların başında gelmektedir. Özellikle bölgeye dışarıdan nar fidesi getirilmekte bu fidanların hastalık ve zararlılardan ari olması noktasında çok hassas davranılması gerekir. Çünkü bölge hastalık ve zararlılar açısından bakir bir bölgedir.

İşte bu yıl Kahta, Gerger tarım İlçe Müdürlükleri, İlçe Ziraat Odası Başkanlıkları ve Adıyaman üniversitesi Kahta Meslek Yüksekokulu’nun katkılarıyla Katırbaşı narının ıslahı ve tescili ile ilgili kapsamlı bir çalışma başlatmış bulunuyoruz. Bugüne kadar, genetik kaynaklarımızdan olan yerel nar çeşitlerimiz üzerinde yeterli ıslah çalışmaları yapılmadığından, değerli gen kaynakları kaybolma eğilimindedir. Ayrıca bu yerel nar çeşitleri tescilli olmadığı için tarımsal kuruluşlardan çitçiler üretim desteği alamamaktadır. Bu yüzden üreticiler yerli çeşitleri söküp yerine standart çeşitler dikmektedir. Sonuç olarak 2000 yıldır süregelen bu genetik zenginlik yok olmakla karşı karşıya gelmektedir. Yaptığımız bu çalışma sonucunda hem genetik zenginliğimiz korunmuş olacak, hem de bu yerel narların teknolojik özellikleri ortaya çıkarılmış olacaktır.

Nar Yetiştiriciliği

Nar çok yıllık, çalı formunda bir bitki olup çok kuvvetli bir kök sistemine sahiptir.Bitki çok gövdeli ve sık dallıdır. Çiçekleri erkek-dişi ve erdişi olup küre şeklinde iri bir meyvesi vardır. üstten hafif basık olan bir ılıman iklim bitkisidir. Nar, C vitamini, demir ve potasyum yönünden zengin bir meyvedir.Tadı: Tatlı, mayhoş, ekşi gibi çeşitli dir. Nar bitkisinin adaptasyon kabiliyeti yüksektir. Genelde tropik ve suptropik iklim bitkisi olmasına rağmen, -10 oC ye kadar dayanabilmektedir.

çeşitli iklim ve toprak koşullarında yetişip , bakımı kolaydır. dalında uzun süre kalabil mesi ve depoda muhafaza edilebilmesi pazarlamassı için kolaylık sağlar bir meyve türüdür.Ülkemizin bir bölümü narın anavatanı içinde bulunmakta ve üretimi yapılmaktadır.

2. İKLİM VE TOPRAK İSTEKLERİ

A-İklim İsteğiNar yıllık ortalama 500 mm lik yağış istemekle birlikte bu

yağışın çoğuna ilkbaharda ihtiyaç gösterir. Yazın yağan

yağmurlar meyve kalitesini bozmakta, olgunluğa yakın dönemde yağan yağmurlar meyve kabuğunu çatlatmakta olup, bu zamanda iyi sonuç vermemektedir. Meyve oluşumu döneminde kuru hava koşulları en kaliteli mey venin oluşmasını sağlayarak pazar değerini arttırmaktadır. Nar bir güneş bitkisidir, bahçe tesisinde ve yeterli ışıklan ma koşullarına dikkat edilmelidir.  

B- Toprak İsteği

Nar toprak isteği bkımından fazla seçici değildir. Silisliçakıllı, kumlu, kireçli, killi ve ağır killi gibi çeşitli toprak tiplerinde nar yetiştiricili yapılabilmektedir. Tuzluluğa orta derecede dayanıklıdır.Toprak alkali veya asit olabilir. Bazı meyvelerin aksine aşırı toprak nemine dayanıklıdır. Narda optimal gelişmekuru ve sıcak hava koşullarına karşılık derin geçirgennemli ve serin topraklarda görülmektedir.

YETİŞTİRME TEKNİĞİ

A- Çeşit seçimi

Nar yetiştiriciliğinde, çeşit seçimi oldukça önemlidir. Çeşit seçiminde dikkat edilen konular: bölgeye adapte olmuş o yörenin iklimine, hastalıklara dayanıklı, verimi iyi, meyveleri insanların göz zevkine ve damak tadına uygun ve taşımaya dayanıklı olması gibi özelliklere göre seçim

yapılır. Çeşit seçiminde ticari amacına göre sofralık yada endüstri çeşitlerinin yetiştirilmesine

karar verilmelidir.Ayrıca, bu çeşitlerin meyvelerinde irilik kabuk rengi ve kalınlığı, dane rengi, yumuşak çekirdeklilik, sululuk gibi özellikleri ihtiyaca cevap verebilmelidir. Yurt içinde sevilen nar çeşitleri hafif mayhoş veya tatlı çekirdeksiz ve iri meyveli olanlardır. Avrupa ya ihracat için özellikle kabuk ve dane rengi kırmızı ve mayhoş çeşitler seçilmelidir. Arap ülkelerine ihracat için ise tatlı narlar tercih edilmelidir. Ayrıca nar suyu veya nar ekşisi elde etmek için yine kırmızı daneli ve ekşi mayhoş narlar uygumdur.

B-Bahçe Tesisi

Toprağın nar yetiştiriciliğine uygunluğuna bakıldıktan sonra tesviyesi yapılmalıdır. Öncelikle yaz aylarında pulluk tabanını kırmak için dipkazan çekilir.Daha sonra pullukla derin sürüm yapılır.

Sonbaharda döneminde ise 40-60 cm derinlik ve çapta dikim çukurları açılır.çukurlar üst toprak ve yanmış çiftlik gübresi karışımıyla doldurulur, yabancı otlar temizlenir.Narda dikim aralıkları 2 m ile 6 m arasında olmalıdır. Bunun yanında kapama nar bahçelerinde en yaygın olarak kullanılan dikim aralıkları 2.5 x 4 veya 3 x 4 m dir. Sıralar kuzey -güney doğrultusunda olursa güneş vehavalanma daha iyi olacaktır. Nar bahçesi, doğrudan çelikle yada köklü fidanlarla kurulabilir. Ancak, çeliklerin doğrudan bahçeye dikilmesi çeşitli bakım güçlükleri ve verim kayıplarına yol açacağından nar çeliklerinin bir fidanlık parselinde köklendirilip bir yıl süreyle burada bakımları sağlandıktan sonra boylama yapılarak bahçeye dikilmeleri daha iyi sonuç verecektir.

Nar fidanları sonbaharda yaprak dökümünden başlayarak kış ayları boyunca ve erken ilkbaharda dikilebilir. Kışları çok soğuk geçmeyen bölgelerde sonbahar dikimi daha uygundur. Dikim yapılırken fidanın çelik kısmında tırnak kalmışsa kesilir. Zayıf sürgünler alınır, fazla uzun kökler kısaltılır. Sürgünün 50-60 cm den tepesi alınır. Sürgün yeterince boylanmamış, zayıf gelişmişse dikimden hemen sonra 2-3 göz üzerinden kesilerek gelecek yıl için kuvvetli sürgün oluşumu sağlanır. Sonra daha önce toprak - gübre karışımı doldurulmuş çukurdan fidanın çelik kısmının tamamı toprak içinde kalacak kadar karışım alınır. Fidan buraya yerleştirilerek tekrar aynı toprak gübre karışımı ile takviye yapılır. Fidan diplerindeki toprak ayakla iyice bastırılır. Can suyuvermek üzere etrafına küçük bir çanak yapılır. Çok rüzgarlı bölgelerde karşılıklı iki herek çapraz olarak fidana yaklaştırılarak bağlanır. İyi bir nar fidanında kök sistemi kuvvetli teşkil etmiş olmalıdır.

Son olarak hazırlanan çanaklara en az yirmişer lt. can suyu verilerek dikim tamamlanır,hava yağmurlu da olsa bu can suyunun verilmesi gerekmektedir.



Bakım

A-Toprak İşleme

Genç nar bahçelerinde ilk yıllar derin toprak işleme aletleriyle iki yönlü sürüm yapılır. Daha sonraki yıllarda iş genişliği az dar olan bahçe traktörleriyle ve diskli tırmık rotovatör, kazayağı gibi toprağı yüzlek işleyen aletlerle sürüm yapılabilir. Ağaç dipleri gerekirse el aletleriyle çapalanabilir. Yabani ot kontrolünde istenirse ot öldürücü ilaçlarda kullanılabilir.

B-Gübreleme

Her türlü gübrenin uygulanmasında toprağın fiziksel ve kimyasal yapısı ağacın durumu iyi gözlenmeli, toprak ve yaprak analizi yaptırdıktan sonra gübre uygulamasının yapılması en doğrusudur.Narlarında organik gübrenin gelişme, verim ve kaliteye önemli ölçüde etkisi bulunmaktadır. Narlara verilecek çiftlik gübresi iyi yanmış olmalı ve dekara 2-3 ton sonbahar-kış aylarında bütün bahçeye kaplayacak şekilde verilmeli ve çapa ile toprağa karıştırılmalıdır. Nar için yeşil gübreleme yapılması da yararlı sonuçlar verir. Bunun için bakla, fiğ gibi bitkiler nar bahçesinin tamamına ekilir. Ekimi yapılan bitkilerin çiçeklenme dönemlerinde bahçe sürülerek bitki toprağa karıştırılır. Bu bitkilerin toprağı azotça zenginleştirmesi bakımından da olumludur.

Azot nar için önemli bir maddedir. Azotlu gübre sürgün gelişimi ve meyve büyümesini etkiler. İlk yıllarda ağaç başına 50 - l00 gr saf azot (amonyum sülfat) olarak (250 - 500 gr) verilmesi oldukça iyi sonuç vermektedir.Tam verime geçtikten sonra bu miktar ağaç başına 200 - 300 gr (amonyum sülfat) olarak, (l - l,5 kg)olmalıdır.Azotlu gübreler erken ilkbahar ve yaz aylarında

olmak üzere 2 dönem verilmektedir. Yukarıda belirtilen miktarın 2/3 ü mart ayında l/3 ü

ise haziran-temmuz aylarında verilmelidir. Gübrelemeden sonra ağaç hemen sulanmalı yada önce çapa ile toprağa karıştırılmalıdır.Fosforlu gübreler ise narın çiçeklenme meyve tutumu ve kök gelişmesini etkiler. Narların fosfor ihtiyacı tam verim çağında l00-200 gr saf fosfor (trible süper fosfat) olarak yaklaşık (250 - 500 gr) olarak belirlenmiştir. Fosforlu gübreler kış aylarında dal uçlarının ulaştığı bölgelerde 20 - 30 cm derinlikte ağaç çevresinde açılan 4 - 6 adet çukura verilerek üzeri kapatılır.

C- Sulama

Nar yetiştiriciliğinde yağışların yeterli olmadığı her dönemde sulama zorunludur. Sulamanın az ve sık yapılması gerekir. Genel olarak şubat - mart aylarında odun gözlerinin sürmesinden eylül - ekim aylarında meyve oluşumuna kadar sürekli olarak toprak nemi korunmalıdır.

Özellikle odun gözlerinin sürmesi çiçek tomurcuklarının oluşması,tohum bağlaması ve meyve gelişimi dönemlerinde olmak üzere 3 dönemde yeterli toprak nemi mutlaka sağlanmalıdır. Bahçenin toprak yapısına göre sulama aralığı 7-10 gün olmalı Ancak yaz aylarında sulama sıklığı ve miktarı artırılmalıdır.

Meyvelerin son olgunlaşma döneminde hasattan 10-15 gün önce sulama kesilmelidir.Sulamaya devam edildiği taktirde narlarda büyük sorun olan kabuk çatlamalarını görülür. Nar bahçelerinde genelde çanak usulü sulama uygulanır. Mümkün ise modern sulama sistemlerinden olan damla sulama alttan sulama, sızdırma usulü sulama sistemleri uygulanmalıdır. Bu sistemlerin ilk yatırım giderleri fazladır. Uzun vadede ise işçiliksiz ekonomik az su kullanımı gibi büyük faydalar sağlamaktadır.

D- Budama

Şekil budaması ilk 2-3 yıl içinde ağaçlar verime yatmadan önce yapılır. Dikimden sonra dipten çıkan kuvvetli 3-4 sürgün ana gövde olarak seçilir ve tepeleri 50-60 cm kesilerek alçak taçlanmaları sağlanır. Ana gövdelerden çıkan birinci ve ikinci dallarda da 2.-3. yıllarda tepe alma yapılarak taç teşkili tamamlanır.

Verim Budaması: Narlar genel olarak 2. ve 3. yıllardan itibaren meyve vermeye başlarlar. Narlar verime yattıktan sonra meyve verecek dallarda uç alma yapılmamalıdır. Bu dönemde seçilen 3, 4 gövde dışında çıkan dip sürgünlerin sürekli olarak temizlenmesi sağlanmalıdır. Ayrıca taç kısmında görülen obur dallar dipten kesilip, taç teşkili için gerekirse uç alınarak dallanması sağlanmalıdır. Sık taç meydana gelmiş ise güneşlenme ve havalanmayı sağlamak için genel bir seyreltme yapılmalıdır. Budamada zayıf kurumuş, hastalıklı dallara öncelik verilmelidir.

Geliştirme Budaması: Narların verimlilik süreleri çeşitli şartlara göre değişmekle birlikte ortalama 20 - 30 yaşlarına kadar sürer. Ancak kök boğazından yeni çıkan sürgünlerle nar l00 yılı aşkın bir süre verimliliğini sürdürebilir. Bu durumda yaşlı gövdeler dipten kesilerek yeni sürgünlerin oluşumu teşvik edilir. Bu sürgünlerle aynı yollarla yeni gövdeler teşkil edilerek ağaç gençleştirilir. İstenirse gençleştirme işlemi her yıl her ağaçtan l-2 gövde kesilerek kademeli olarak yapılır. Bu şekilde bahçeden kesintisiz olarak ürün alınması mümkün olabilir.

E- Hastalık ve Zararlılarla Mücadele

En önemli hastalık bazı mantarların nar meyvelerinde çürümelere sebep olmasıdır. Bazı klasik kültürel işlemler uygulanarak hastalıklar büyük ölçüde önlenebilir.Olgunluğa yakın bir dönemde fungusit uygulaması yapılması depolanacak meyvelerin uzun süre çürümelerini engellemektedir.

Narların en önemli zararlıları sıçanlardır ve özellikle tatlı narlarda ve olgunluğa yakın dönemlerde zarar verirler. Yaprak bitleri, nar beyaz sineği, unlu bit, kabuklu bitler, kırmızı örümcekler, Akdeniz meyve sineği, nar içi kurdu, toprak altı zararlıları gibi genel zararlılarda narlarda görülür.

Hasat Ambalajlama ve Depolanması

A-Hasat

Nar hasatı, çeşitlere ve bölgelere göre değişsede genellikle ağustos sonunda başlayıp kasım ortalarına kadar devam eder. Narın çiçeklenme dönemi uzun olduğundan dolayı olgunlaşması farklı zamanlarda olur. Bu yüzden nar hasadının 2-3 defada yapılması gere kir. Hasatsonbahar erken donlarından ve yağışlardan önce bitirilmelidir.Hasat sırasında meyveler üzerinde 1-2 mm uzunluğunda sap kalacak şekilde makasla kesilmelidir. Özellikle hasat esnasında meyveleri yere düşürmekten ve darbelerden korunması meyve çürümesini önleyeceğinden dolayı kalitesi artar. Kasalara dizilirken iki sıradan fazla dizilmemelidir.

B- Ambalajlama

Narların seçme ve boylamasının elle yapılması daha uygun olup meyveler birbirine değmeyecek şekilde paketlenmesine dikkat etmek gerekmektedir.

C- Depolama

Narlar meyve kabuğunun özel yapısı dolayısıyla çeşitli koşullarda 4 - 6 ay süreyle depolanabilir. Narların depolanmasında en emin ve en az kayıpla ulaşılacak başarı modern soğuk hava depolarıdır. Sıcaklık ve nisbi nemi ayarlanabilen bu depolarda 1-2o C de %85-90 nisbi nemle meyveler muhafaza edilebilirler.